شب قدر، بزرگ ترین، شریف ترین، پرارج ترین و پررمز و رازترین شب ها در گردونه زمان است که قلم ها در وصفش مى شکنند و زبان ها در توصیفش قاصر و عقل و تدبیرها در فهم آن مبهوت و متحیر مى مانند. شبى که به فرموده امام صادق(علیه السلام) قلب رمضان به شمار مى آید.۱ بهترین شب سال، شب قدر است که خداوند در قرآن کریم آن را شبى پربرکت دانسته۲ و ارزش آن را برتر از هزار ماه بیان مى کند.۳ آیا به راستى برکتى بالاتر از این هست که یک شب هم تراز هزار ماه یعنى سى هزار شب یا ۸۳ سال و چهار ماه قرار گیرد؟… معناى شب قدر چرا این شب «شب قدر» نامیده شده است؟ چه اسرارى در آن نهفته و چه وقایع و حوادثى در آن رخ داده و مى دهد؟ مفسران قرآن کریم با استفاده از قرآن و احادیث پیشوایان معصوم دین درباره نام گذارى این شب به «شب قدر» مطالب و دلایل زیادى آورده اند. ۴ شب قدر یعنى شب بزرگ و با عظمت، زیرا در قرآن کریم «قدر» به معناى منزلت و بزرگى خدا آمده است.۵ همه مقدّرات بندگان نیز در طول سال در این شب رقم مى خورد.۶

همچنانکه امام رضا(علیه السلام) فرمودند:

«خداوند در شب قدر آنچه را که از این سال تا سال بعد پیش خواهد آمد مقدّر مى فرماید از زندگى یا مرگ، از خوب یا بد یا روزى، پس آنچه را خداوند در این شب مقرر فرمود، وقوع آن حتمى خواهد بود.»۷

البته این امر هیچ گونه تضادى با آزادى اراده انسان و مسأله اختیار ندارد زیرا تقدیر الهى به وسیله فرشتگان بر طبق شایستگى ها و لیاقت هاى افراد و میزان ایمان و تقوا و پاکى نیت و اعمال آنهاست. بدون شک مفاهیمى چون وعده و وعید، انذار و بشارت، کیفر و پاداش در قرآن و روایات بدون اراده و اختیار انسان بى معنا خواهد بود. حضور انسان در محافل شب قدر، عبادت و دعا و… جلوه هایى از حضور اراده و اختیار انسان است. بزرگ ترین اشتباه درباره حقیقت مشیت الهى این است که گروهى خود را صاحب همه چیز مى دانند و تصور مى کنند خداوند به صورت مطلق همه کارها را به بندگان خود واگذار نموده است پس نه ثواب و عقاب در کار است و نه مسئولیت و اخلاق. گروهى دیگر نیز فکر مى کنند انسان موجودى مجبور است که هیچ اختیار و آزادى ندارد و همه چیز توسط قضا و قدر تعیین مى شود. در حالى که حقیقت امرى میان این دو نظر است یعنى نه جبر قضا و قدر و نه واگذارى مطلق به بندگان، چرا که بعضى از کارها را ما به خواست و اراده خودمان انجام مى دهیم مثل خوردن، آشامیدن، رفتن، آمدن و… و در بعضى دیگر از کارها همچون به دنیا آمدن، از دنیا رفتن و… اراده و خواست ما مطرح نیست.۸ در شب قدر فرشتگان بسیارى به زمین مى آیند بطورى که زمین بر آنها تنگ مى شود، لذا آن را «شب قدر» نامیده اند زیرا یکى از معانى «قدر» به معناى ضیق و تنگ است۹ و در این شب قرآن با تمام قدر و منزلتش به وسیله فرشته صاحب قدر بر پیامبر(صلى الله علیه وآله) نازل گردید.۱۰ پنهان بودن شب قدر شب قدر در طول سال بیش از یک شب نیست و آن شب نیز در ماه مبارک رمضان واقع شده است. این مسئله امرى است مورد قبول همه مسلمانان که هیچ گونه شک و تردیدى در آن وجود ندارد; زیرا از سویى خداوند در قرآن مى فرماید:۱۱

ماه رمضان ماهى است که قرآن در آن نازل شده است.

و از سوى دیگر در آیه اول سوره قدر مى خوانیم

«ما آن (قرآن) را در شب قدر فروفرستادیم.»


از همراه کردن این دو آیه مبارکه به یکدیگر چنین نتیجه گیرى مى شود که شب قدر خارج از ماه مبارک رمضان نیست و حتماً در این ماه قرار دارد. بنابر روایات اسلامى خداوند اجابت را در میان دعاها پنهان کرده است تا مؤمنان به همه دعاها روى آورند. همان گونه که وقت مرگ را پنهان کرده است تا مردم در همه حال پذیراى آن باشند. وقت قیامت و ظهور امام زمان(عج) را نیز مخفى کرده تا اهل معصیت آنها را دستاویزى براى نیل به مقاصد شوم خود قرار ندهند و در مقابل مؤمنان در همه حال مراقبت بیشترى از خود نشان دهند.۱۲ بر همین مبنا شب قدر مخفى است و زمان دقیق آن مشخص نیست. امام على(علیه السلام) دلیل مخفى بودن شب قدر را در این مى داند که مؤمنان شب هاى بیشترى را قدر بدانند و به آرزوى درک فضیلت آن به کارهاى نیک و عبادت بیشترى پرداخته و از معاصى و زشتى ها دورى گزینند و در پرستش خداوند تلاش بیشترى نمایند.۱۳ از سوى دیگر شب قدر بایستى مخفى باشد زیرا اگر شب خاصى معین مى شد، برخى افراد بر اثر توفیق شب زنده دارى و احیاء آن به عجب و غرور مبتلا مى شدند اما هنگامى که زمان آن معین نباشد بر اثر مواظبت بیشتر، ملکات فاضله در نفسشان راسخ تر مى شود و در نتیجه از برکات و فیوضات بیشترى در این شب ها بهره مند مى شوند. اگر این شب معلوم بود، حرمت و عظمت در خور شأن را نداشت زیرا مردم همواره براى هر چه که از دید آنها مخفى است، احترام بیشترى قائلند. فضائل شب قدر بى تردید شب قدر از شب هاى با عظمت و با اهمیت سال است و دلیل فضیلت این شب بر سایر شبها به اعتبار امورى است که در این شب محقق مى گردد. شب آمرزش گناهان: پیامبر خدا(صلى الله علیه وآله) در تفسیر سوره «قدر» فرمودند:


هر کس شب قدر را احیا بدارد و مؤمن باشد و به روز جزا اعتقاد داشته باشد، تمامى گناهانش آمرزیده مى شود.»


قلب رمضان

امام صادق(علیه السلام) فرمودند:

«از کتاب خدا استفاده مى شود که شماره ماه هاى سال نزد خداوند، دوازده ماه است و سرآمد ماه ها ماه رمضان است و قلب ماه رمضان لیله القدر است.» ۱۵


بهتر از هزار ماه: در فرهنگ غنى اسلام، همه چیز را با معیارهاى الهى مى سنجند و بر همین اساس قرآن در مورد شب مى فرماید:

لَیْلَهُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْر

در دعاى ۴۴ صحیفه سجادیه نیز مى خوانیم: «(عبادت و بندگى در) شبى از شب هاى آن را بر (عبادت در) شب هاى هزارماه قرار داد: «(چون خیرات و برکات و سودهاى دینى و دنیوى در آن است) و آن را شب قدر نامید. نزول قرآن در این شب: طبق روایات موجود، مجموع قرآن در شب قدر نازل شده است.۱۶ این نزول دفعى و یکباره قرآن است اما نزول تدریجى و تفصیلى قرآن طى بیست و سه سال دوران نبوت پیامبر گرامى(صلى الله علیه وآله) بصورت الفاظ نازل شده است. از دیگر فضایل این شب نام گذارى یکى از سوره هاى قرآن به نام «قدر» است و این خود گویاى فضیلت و اهمیت این شب است. این شب، شب مبارکى است زیرا خدا مى فرماید:

إِنَّـآ أَنزَلْنَـهُ فِى لَیْلَه مُّبَـرَکَه…۱۷

و قرآن که بهترین خیرات و برکات است در این شب مبارک نازل شده است. نزول ملائکه و روح در شب قدر نشانه شرافت آن بر هزار ماه است. چنانکه امام باقر(علیه السلام) نیز فرمودند:

عمل صالح در شب قدر از قبیل نماز و زکات و انواع کارهاى خوب بهتر است از عمل در هزار ماهى که در آن شب قدر نباشد. ۱۸

شب قدر سراسر خیر و سلامتى است و از هر امر ناپسندى به دور است و این خود نیز نشان شرافت آن بر هزار ماه است. حضرت مهدى(عج) صاحب شب قدر بنا بر روایات و ظاهر آیات سوره قدر، شب قدر منحصر به زمان رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نیست و فرشتگان در شب قدر مقدّرات یک سال را نزد «ولى مطلق زمان» مى آورند و بر او عرضه مى کنند.۱۹ این واقعیت از روز نخستین خلقت بوده است و تا قیامت هم ادامه دارد. از سویى نیز بنابر روایات زمین از نخستین روز خلقت تا آخر فناى دنیا بى حجّت نخواهد بود۲۰ چنانکه امام على(علیه السلام) فرمودند:

«شب قدر در هر سالى هست، در این شب امور همه سال (و تقدیرها و سرنوشت ها) فروفرستاده مى شود، پس از درگذشت پیامبر(صلى الله علیه وآله) نیز این شب صاحبانى دارد.»۲۱

حجت خدا در زمین در زمان حاضر وجود مقدّس و مبارک حضرت مهدى(عج) است و اوست که حجت خدا و وصى اوصیا و خلیفه رسول خدا(صلى الله علیه وآله) و معصوم از هر گناه و پلیدى است و لذا صاحب شب قدر است. فرصت را غنیمت شمریم شب قدر فرصتى است زرین و طلایى براى شستشوى آینه دل. بهترین فرصت است تا به حرمت این شب گرانقدر خوبى ها را جایگزین بدى ها، صلح و صفا را جایگزین اختلاف و تفرقه، احسان و نیکى را جایگزین ظلم و ستم، احسان به والدین را جایگزین عاق والدین و صله رحم را جایگزین قطع رحم نماییم. نیکو و شایسته است اگر با صدقات قدمى در جهت عمران و آبادانى خانه آخرت برداریم و با انجام اعمال نیک و خیر ثواب دو چندان ببریم. در شب قدر که شب زنده دارى مى کنیم خداوند نام ما را در گروه نیک بختان ثبت مى کند و آتش جهنم را بر ما حرام مى سازد. آیا توفیقى بالاتر از این هست که آتش جهنم بر ما حرام شود و به خدا نزدیک شویم؟ دعاهاى مأثور شب هاى رمضان مجموعه اى است از بصیرت که با تکرار تلاوت آنها به صورت هدف هایى براى ما در مى آید. پس هنگام خواندن این ادعیه شایسته و بهتر است مفهوم آن ها را نیز همواره مدنظر داشته باشیم و با تلاش و کوشش به سوى این هدف هاى مطرح شده در دعاها گام برداریم.

نوشته ؛ زهرا رضائیان